هیجدهم ماه سپتامبر مصادف بود با سالروز وفات یکی از فرزانگان ترک ایران مرحوم استاد شهریار که در سالن بزرگ "بنیاد پریا" در شهر تورنتو برگزار گردید. ناطقین دعوت شده سخنرانیهای مبسوطی در حول و حوش آثار شاعر ایراد نمودند. از جمله سخنرانان د. ضیاء صدرالاشرفی از استادان و فیلسوفان معاصر ایران، د. ر. براهنی از نویسندگان و نظریه پردازان تاریخ و ادبیّات ترک ایران، آقای د. مریدی نماینده ایرانیان کانادائی در پارلمان انتاریو، آقای ف. خدایقلیف از نمایندگان اوزبک کانادائی، آقای آ. مجیداف از ترکان آذربایجان شمالی کانادائی، د. خ. اونق پژوهشگر تاریخ و ادبیّات ترکمنان ایران از ترکمنان کانادائی و آقای ماشاالله رزمی از محققین مسائل اقوام تحت ستم ایران از فرانسه و تنی چند از هموطنان مان با ایراد سخنرانی های فضیلانه خود بزبان ترکی، فضای بسیار دلنشینی از شب شعر و ادبیّات ایجاد نمودند. در تداوم این برنامه گروه موسیقی دعوت شده، آقای یوسف ساوالان و گروه موسیقی عاشیقلار به مدیریّت صمد موسوی و لاله جوانشیر به اجرای آوازها و قطعات زیبای موسیقی عاشیقلار و اشعار آذربایجانی پرداختند.
در این روز تأثیر گذار بیش از 150 نفر از هموطنانمان از شهرهای مختلف آمریکای شمالی حضور بهم رسانیده بودند که این مناسبت را با اسقبال بی نظیر خود ارج نهادند. همچنین قابل ذکر است که این روز مصادف بود با سالروز وفات شاعر پر آوازه خلق کریم قربان نفس اوغلی از ترکمنستان که اشعار او سبک ویژه ای از ادبیّات معاصر ترکمنان دنیا را ارائه میدهد. در این رابطه یکی از اشعار شاعر معاصر ترکمنان ایران ستّار سوقی که بهمین مناسبت سروده شده بود از جانب د. اونق در طول سخنرانیهایش دکلمه گــردیـد.
ذیلا متن سخنرانی د. اونق را که بزبان ترکی - ترکمنی ایراد شده است بدقت خوانندگان میرسانیم:
ترکی ادبیّاتینین غیسغاچا گچمیش تاریخی
گـیریـش:
شو آشاقداقی هودورلنیأن متن، آذربایجان ترکیلرینینگ شاعیری استاد سید محمد حسین بهجت تبریزی (شهریار) تخلّصئنداقی شخصیّتی حقینداقی گچیریلن دابارا باغئشلانیپ ایشلنن و یازیلان لکسیکی نطق گؤرنیشده بریلیأر. ... شو نطغئنگ أهنگی شو دابارنئنگ سیلاغی حکمینده ترکمنی-آذری هارمونی دا بریلدی. شونئنگ اوچین اولانئلیان سؤزلر ایران ترکیلرینینگ أهنگینده آلینیپ بارئلدی و دینگلأن میهمانلارئنگ اؤرأن گؤونیندن توردی. ... گونگلیک بللیگینی کؤپ یرده اولانساق-دا، کأ حالاتدا غاچیریلیپ یازئلدی. شونئنگ نتیجه سی ایکی حالاتدا-دا بیر دوشینجأنی گؤرکزیأندیگینی آنگلاتماق اوچین ایکی حالاتدا-دا، گؤرکزیلیأر. شو گؤرنوشده هم نشریاتا گؤیبریلدی. شو امید بیلن ایرانداقی ترکی خلقلارئنگ بیر دویپدن و بیر چشمه دن دونیا یایراندئغئنا ثبوتنامه ادیپ بیله لی. شیله هم بو متن شو موضوغا هؤوسلنیأنلرینگ اونسینی چکیپ اؤز دؤردیجیلیکلی پیکیرلرینی بیزینگ آدرسیمیزه گؤیبرسه لر منتدار بولاردئق.
--------------------
ترک ملّتینینگ تاریخی و ادبیّاتی بأش مونگ یئلا قدر بیزینگ ارأمیزدن اؤنگوینجأ قدمتی اولوپ، گؤک ترکلرینگ ایمپراتورلئغئنئنگ داش مکتوپلاری اساسئندا بیزینگ زامانامیزا گلیپ یتندیر. تاریخیمیزینگ ایلکی کتیبه لری اولان "اورحون یئنی سئی" و "تون یوکوک" یازیغی سینینگ عجایب سؤزلری گل تکین و بیلگه خاقان طرافیندن مکتوپ اولوپدیر. اوندا یازیلان یازغئلار سونگ قورقوت آتانینگ (دده قورقودینگ) قولاّنما قایناغی اولوپ ترکی ایلاتینینگ تربیه و بیلیم هم اؤگیت - نصیحتلرینه اؤگریلمیشدیر. دده قورقوت حماسه سینین کؤکی بو زاماندان باشلانمیش دیر. بو کتاب ترکی ایلاتینینگ همه سینینگ ائنانچ کتابی اولموشدیر.
ایکی مونگ یئلا قدر بیزینگ ارأمیزدن اؤنگوینجه اوغوزخان دونیایه گلمیش دیر. اول اهلی ترکی ایلاتلارینی یکه تانگرئلئغا دعوت ایله میش دیر. اونینگ قانون اساسلاری معجزه حکمونده قورقوت آتانینگ ایلکی دوتار سازینی یاساپ، أهنگلی و اوزانلی سطرلری گؤک ترک کتیبه لریندن الهام آلیپ، یاراتدئغئندان عبارات دیر. شیله بیر دؤور بیزینگ باشلانغئچ ایلکی تاریخ و ادبیّاتیمیزینگ تارپی اولموشدیر. بو پروسه، اسلام دینیندن اؤنگوینجه، بیزینگ یکه تانگریلیق مدنیّتی دنیایا یایئلان تاریخیمیزی و ادبیّاتیمیزی اؤز ایچینه آلیار.
روایاتلارینگ آیتمیشینا گؤره، اوغوزخان ترکی ایلاتلارینی یکه تانگریلیغا باش انگدیرمک اوچین 80 یئل اؤز قوومداشلاری بیلن سؤوش ایله میشدیر.
بو دؤوردن سونگرا ترکی ادبیّاتینینگ اؤسوش مرتبه لری اسلام دینی اورتا آزیایا یاییلاندان سونگ، یعنی قره خانلی ترکمنلرینین دؤوریندن اؤنگکی ادبیّات ایله تأزه اسلام ائنانجئا غالتاشان بیر ادبیّات و مدنیّت عمله گلمیش دیر.
اوغوز ترکی ایلاتلارینینگ شیله بیرزمینه سینینگ اساسئندا 8-نجی میلادی عصرده، اسلام دینی مکتوپ اولدئغی اوچین، ایکینجی بیر طرفدان بیر منگزش ائنانچ اولدوغی سببلی قره خانلی پادشاه سی ساتوق خان ( بوغرا خان) ترکی ایلاتینینگ رسمی دؤولت دینی حکمونده اسلامی قبول اتمیشدیر. بو دؤور 8-نجی عصردن 10-نجی عصره قدر دوام ادیپ، ترکمن دؤولتینده رسمیّت تاپموشدور. بو پروسه نینگ دووامئندا ترکی دیللی قووملارینگ همه سی اسلام دینینه گیرمیشلر. شیله بیر دؤورین ایچینده مسلمان اولان ترکی ایلاتلارا،" ترک ایمان" آدئنی ورمیشلر. سونگ بو کلمه نین " ترکمان" شکیلینده ایلکی ترکمن سلطانلئغئنین تاریخئنی مکتوپ یازانلار غزنوی ترکمنلرین دؤورینده سلطانینگ تاریخچی عالمی "میرخواند" و "بیهقی" بولموشلار.
اول زاماندا ترکی یازیجی عالیملری اؤز اثرلرینی فارسجا یا عربجه یازمیشلار. امّا بو ادبیّات بیلن ترکی - ترکمنجه دیل و ادبیّاتی هم بیر قطارده ایکینجی دؤور اؤز اؤسوش مرتبه لرینی باشدان گچیرمیشدیر. بو دؤورده ترکی ادبیّاتی دونیایا یایان شخصیّتلریمیزین بیری محمود کاشغرلی اولموشدور. بو شخصیّت 10-نجی عصرینگ ادبیّاتیندا " دیوان لغات الّتورک" اثرینی اؤزیندن یأدیگأر غالدیرمیش. بو ایّام دا دیل استیلی " کاشغری-حاقانی ( ترکمن - حاقان)" گروپیندا رواج تاپموشدور.
" ترکمن - حاقان" ادبیّاتینین ایلکی وکیللری خوجه احمد یسوی اؤز سنگین اثری " دیوان حکمت"، " احمد یوکه نکلی اؤز " عتبة الحقایق" اثری بیلن، برهان الّدین ناصر رابغوزی (ربّ اوغوزی) اؤز قصص الانبیاء رابغوزی ( ربّ اوغوزی) اثرلری بیلن مشهور اولموشدور.
مغول لار و تیموری لار زامانئندان بو یانا ترکی دیلی، دیالکت اؤزگریشلری باشدان گچیریار. بو دؤورده ترکی دیل استیلی " ترکمان - جغتای (ترکی-جغتای)" گروپئندا رواج تاپموش. بو طریق ادبیّات یازغیلاردا کیتابینگ متنی ترکی-جغتای استیلینده اولسا-دا، هر بیر ترکی ملّت یعنی اؤزبک، ترکمن، آذر، عراق ترکمن، ترکیه ترکی سی و قشغای شیوسی ...، متنی فی البداهه اؤز دیالکتینه چؤووریپ اوقامیشلار. البتّه بو استیللر متن بویونچا بیری-بیریندن چوخ بیر فرقلی اولماندیر.
15-16-نجی عصرلردن بو یانا بیر ناچه ترکی دؤولتلری دیکلیار. بو دؤولتلر مذهب تفاووتلیلیغین آلتئندا غالیار که بو مسئله هم اؤز درجه سینده، دیل و ادبیّاات عألمینده تأثیرینی غالدیریار. شول ساندا خیوه و بخارا مدرسه لرینده اوقادیلان دیل و ادبِبات و آذربایجان هم عراق ترکی لرینین دیالکتلری و ترکیه ترکیلرین دیالکتلری گؤزه گؤرینیار. ترکمنلرین دیل شیوه سی اولسا، خیوه - بخارا (ترکی - جغتای) تاثیر آلتیندا غالسا-دا، عراق و آذربایجان ترکیلرینین دیالکتینه یاقین غالمئش. اونین هم اؤز تاریخی سبأبلری باردیر. ...
... و امّا شهریارین دیلی بو گونکی چوخ ترکی شیوه لرینینگ مکانیکی تأثیری آلتئندا اولسا-دا، اونداکی ادبیّات همه ترکیلرین ادبیّاتینا تأثیر غالدیرئجی متون لاردان عبارت دیر. آیرئجا سخن اله شهریار خلقین عامترین دیللرینی شعر مثالئندا تراشلامیشدیر. و " حیدر بابا" منظومه سینین متونی، گؤزل کارتینالارین مجموعه سی شکلینده مصّورلنییر، ... و اونین رنگک لری استاد شهریارین قلمیندن سیزان جوهرلر دیر. ...شهریار حقینده ترکمنیستانینگ خلق یازئجی سی و شاعری قاسم نورباداف اؤز " ایران ترکمنلرینینگ ادبی دورموشی" کیتابیندا بیر ناچه آراشدیرمالاری یاپموشدئر. اول کیتابیندا معاصر شاعریمیز ستارسوقی نینگ قولوندان، استاد شهریارحقینده یازئلان شعری گؤرکزمیشدیر.
بویرده بیر حادیثانی یادلاماق ضرور. اول بو که استاد شهریارینگ وفات اولان عین زامانئندا، ترکمنیستاندا اونون دوستدار شاعری، ترکمنیستانینگ بویوک خلق شاعری استاد کریم قوربان نفس اوغلی هم وفات اولموشدور. بو شعرده شاعر ستار سوقی استاد شهریاربیلن استاد کریم قربان نفس اوغلونی یعنی ایکی شخصیّتی بیر شخصیت حکمینده، بیر تن ایکی توپراقدا کمین گؤزل منظرده گؤرکزیر. بو شعر تفسیره محتاج دألدیر. اونسینگیزی بو شعره چکیأرین:
بیـر آیـدا ایـکی داغ گچـدی دؤوردن،
ایکی سینینگده اؤرک-اؤزنی بیر یردن،
بـیـری قـورقـوت آتـا بـیـری کیـمیردن،
کـیـمـیـر اوغـلا تـرینـگ عمّان آغلادی،
فـورقـوت اوغـلا گـؤزل مـغـان آغـلادی.
قـورقـوت آتــا نـسـلـی شـهـریـاردی،
غوشغولار عألمینه چوخ شهسواردی،
" حــیـدربـابـا " بـیـیـک یـأدیـگـأری دی،
غــالــدی یـنـه دریـا یـالـی غــزل لار،
غــزل لاریـن نـغـمـه دوزر گـؤزل لــر.
کـیمیر نسلی کریم قربـان نفس دی،
چؤل سؤییپ یاشادی، داغ یالی اؤسدی،
آرمـان آجـال ایـردن عمـرینـی کـسـدی،
چـأره یـوق بـیـز آجال شـراب ایـچـمـلی،
شـهـریـار اولسـانـگدا مـونـدان گـچـمـلی.
پـایـامـاسـی پـیـام بـولـدی، پـای بـولـدی،
سـؤزه چـپـر بـولـدی، گـپـه بـای بـولـدی،
اسـتاد پوشـکـین بـردی کـرأ تـای بولدی،
گـنـچـلـره غـارا یـر خـریـدار بـولـــدی،
بـیـری کـریـم، بـیری شـهریـار بـولـدی.
حـیـدربـابـا ! شـهـریـارئـنـگ غـوجـالـدی،
غـوجالدئغئچا سنینگ باشئنگ اوُجالدی،
شـهریـاریـنگ آلـیـپ گـیـدن آجـال دی،
گلـدی بیر گـون دیدی بیزه کیمینگ بار،
آلـیـپ گـیـتـدی بـیـزدن-ده بـیـر شـهریار.
منینگ بغریم اوتدیر سنینگ بغرینگ غان،
دردیـمـیــزه درمـان تـاپـمـادی زامـان،
اوسـتـادی پـایـامـا، لـیـریـکـی، رمـان،
ایـکـی عـاشیـق تـرک اتـدیـلـر دیارین،
بخـش اتـدیـلـر بـیـزه سـؤیـگـیلی یارین.
بخش اتـدیلـر رمان لـیریـک آتـلـی یـاریـن،
گویز سـاری یاز یاشـیل کؤینکلی یارین،
داغ دره لـی داشـلـی بـولاغلی یـاریـن،
چـؤل لـریـنـده کـریـم آتـانـگ شـهدی بار،
داغـلاریـنـدا آت اویـنـادار شــهــریـار.
اوغوزلارئنگ گچدی غوشه فرزندی،
هیجرانئندا یاش سیز یورکلـر یانـدی،
بیری آی دی، بیری مثالی گون دی،
گون یاشدی سبلان سارالدی گیتدی،
آی یاشدی جلگه لنگ غارالدی گیتدی.
گون یاشسادا، آی باتسا دا نور سؤنمز،
نار سؤنسه ده کول آستئندا غور سؤنمز،
غـورسـاغـئـنـدا الـهـامـی بار أر سؤنمز،
کـریـم دؤرأر یـؤنـه کـریـم بـار بـولـمـاز،
هـر غـزل یـازانـدان شـهـریـار بـولـمـاز.
آجـال ! بـرمه بـیـزه هـیـجـرانـی بـیـله،
بـلـبـله غـئـسـغـانـمـا بوسـتانی بیـله،
اوســتادا زار اتـمـه دسـتـانـی بـیـلـه،
داغ یاشاسین دومان گرک، سیل گرک،
باغ یاشاسین بستان گرک، گُل گرک.
... بو یرده آلمانیادان بیزینگ اوشاخلاریمیزین بیری سلام گؤندرمیشلر. اول ایران ترکمنلرینینگ محققی و شاعری استاد بگمراد گری ( دانگ آتار تخلّصیندا بیزه استاد شهریار حقینده بیر شعر گؤندرمیش اونا اونیسینیز چکرم:
شهریار اوچــیــن
سؤوینجیم ماوی خزر، سن ای مهربان انه!
محبّتلی قول لارئن، اوزانیپ ایکی یانا،
تاریح بویی بأسلأدین، هر غولوندا بیر بالا،
بیری شکردن شیرین، بیری دات غوشار بالا،
بیر انادان سویت امن، بیلمیین واریسا، بیلسین،
بیر گؤگسینده آذری، او بیرینده تورکمن.
***
آنامیز اصلاً تومار، آتامیزدیر اوغوزخان،
یورأکلأرده دویغو بیر، دامارلاردا عین ِ غان،
بیر آغاجین دال لاری، ایکی گؤوره ده بیر جان،
اُود یوردی آذربایجان، گونأشلی ترکمنیستان.
***
باهاریمیز عینی دیر، بیر اؤسر خزان یل لر،
چونکی بیر اولموش بیزی، سؤوأن هم ووران ال لر.
بیر بانگگی وار خروس لار، بیر اُوخویار بلبللر،
بیر آغاجئن دال لاری، ایکی گؤوره ده بیر جان،
اُود یوردو آذربایجان گونشلی ترکمنیستان.
***
دانگ آتار - برلین - 1996 ئیل
18 سپتامبر 2009
ماشاالله رزمی:
مژده ای دل کی سنی گؤرمأگه جانان گلدی،
الیوی چال اله جان جان سؤیله کی جان گلدی،
اشیدن واقف اولسون جمله ایا خرد و کبار،
چکین یانه دورون کوچه ورین خان گلدی.
"نباتی"
*************
گزیده ای از کتاب ادبیات معاصر ترکمنان ایران
قاسم نوربادف
ترجمه : غ.خوجه
شاعر مستعد صحرا ستار سوقی به طرز خاصّی به بیان احساسات شاعرانه خود می پردازدکه این احساس از طریق موسیقی الفاظ و قلم پویای وی برای خوانندگان آثارش عرضه می گردد . عیـنیت این امر را در شعر" آرزوویم " می توان احساس کرد . آهنگ درونی این شعر ، گوشه ای از حقیقت و شکل ساختاری خاص آثار شاعر را در خود انعکاس داده است.
ینه ده اینگ بلند آرزوویم بیر زات ،
شو زات بیلن یاشار اکن آدامزات ،
آغزی بیر ایلاتینگ اوباسی آباد ،
آغزی آلا ملتینگ یاشاماغی قین ،
دوستلوق منگ آرزوویم آدامزات اوچون !
شاعر در جای جای مضامین اشعارش به نوعی هماهنگی فکری و کلامی رسیده است ، این ویژگی بیانگر این امر است که در این طرز بیان ، شاعر فنون شعری شاعر مشهور و معاصر ترکمن ، کریم قربان نپس را مدّ نظر داشته است . کلامی که از دل شاعر برمی خیزد و باضرب آهنگ قلب او در فضای شعریش طنین انداز می شود.
نمونه ای دیگر از چنین بیان :
" حیدر بابا ، ایلدریم لار شاخاندا ،
سئللر ، سولار شاققیلدیوب آخاندا ،
قیزلار اونا صف باغلیوب باخاندا،
سلام اولسون شوکتوزه ، ائلوزه ،
منیم ده بیر آدیم گلسین دیلوزه ! "
در شعر معروف حیدر بابای شاعر مشهور ترک زبان ایران ، استاد شهریار به گوشمان آشناست .
ستار سوقی در سوگنامه ای که به مناسبت درگذشت تقریباً همزمان این دو استاد بزرگ ، یعنی کریم قربان نپس و شهریار سروده بربه استــــاد ی برگزیدن آنان برای خود اعتراف می کند . ستار سوقی طرز بیان و سبک شاعری این دو استاد بزرگ را مد نظر می گیرد. این اساتیدشباهت سبکی در انتقال سریع و روان اندیشه هایشان با مردم دارند او برای پرواز در آسمـان افکار و عقایــدش ، از آنها برای خود دو بــال می سازد و به پرواز در می آید .
بیر آیدا ایکی داغ گچدی دؤویردن ،
ایکی سینینگده اؤرک ـ اؤزه نی بیر یردن ،
بیری قورقوت آتا ، بیری کیمیر دن ،
کیمیر اوغلا ترینگ عمان آغلادی ،
قورقوت اوغلا گوزل مغان آغلادی ! ....
همان گونه که هر شاعری در مـــیدان سخن طرز خاصّی درسبک شاعری خود دارد ، ستار سوقی نیز در دنیای شعر وشاعری خود ،با تأثیر از اشعار دو استاد سخن سرای ترک ،. بالی اختصاصی برای خود می سازد . ...
خوجه نفس
------------------------------------------------
